Ylmy barlaglarda empirik ýalňyş düşünjeleriň öwrenilmegi

Ýaşaýyş ylmy tejribelere esaslanýan tebigy ylymdyr. Geçen asyryň dowamynda alymlar DNK-nyň goşa spiral gurluşy, genleriň düzgünleşdiriliş mehanizmleri, belok funksiýalary we hatda öýjük signal ýollary ýaly ýaşaýşyň esasy kanunlaryny tejribe usullary arkaly açyp görkezdiler. Şeýle-de bolsa, ýaşaýyş ylymlary tejribelere köp bil baglaýandygy sebäpli, gözleglerde "empirik ýalňyşlyklary" - empirik maglumatlara aşa köp bil baglamak ýa-da nädogry ulanmak, şol bir wagtyň özünde nazary gurluşyň, usulyýet çäklendirmeleriniň we berk pikirlenmegiň zerurlygyny gözardy etmek hem aňsat. Şu gün, geliň, ýaşaýş ylmy barlaglarynda birnäçe umumy empirik ýalňyşlyklary bilelikde öwreneliň:

Maglumatlar hakykatdyr: Eksperimental netijeleriň mutlak düşünilişi

Molekulýar biologiýa barlaglarynda eksperimental maglumatlar köplenç "demir subutnama" hökmünde kabul edilýär. Köp ylmy işgärler eksperimental netijeleri gönüden-göni nazary netijelere öwürmäge meýilli. Şeýle-de bolsa, eksperimental netijelere köplenç eksperimental şertler, nusga arassalygy, anyklaýyş duýgurlygy we tehniki ýalňyşlyklar ýaly dürli faktorlar täsir edýär. Iň köp ýaýran zat flüoresensiýa mukdary PZR-da oňyn hapalanmadyr. Köp ylmy barlaghanalardaky giňişlik we eksperimental şertler çäkli bolandygy sebäpli, PZR önümleriniň aerozol hapalanmagyna sebäp bolmak aňsat. Bu köplenç hapalanan nusgalaryň soňraky flüoresensiýa mukdary PZR-da hakyky ýagdaýdan has pes Ct gymmatlyklaryna eýe bolmagyna getirýär. Eger nädogry eksperimental netijeler tapawut goýman seljerme üçin ulanylsa, bu diňe ýalňyş netijelere getirer. 20-nji asyryň başynda alymlar tejribeler arkaly öýjük ýadrosynda köp mukdarda belok bardygyny, DNK böleginiň bolsa ýekedigini we "az maglumat mazmunyna" eýe bolup görünýändigini anykladylar. Şeýlelik bilen, köp adamlar "genetiki maglumat beloklarda bolmaly" diýen netijä geldiler. Bu, hakykatdanam, şol wagtky tejribä esaslanýan "akylly netije"di. Diňe 1944-nji ýyla çenli Oswald Aweri birnäçe takyk tejribeleri geçirip, ilkinji gezek mirasyň hakyky daşaýjysynyň beloklaryň däl-de, DNK-nyň bolandygyny subut etdi. Bu molekulýar biologiýanyň başlangyç nokady hökmünde bellidir. Bu şeýle hem ýaşaýyş ylmynyň tejribelere esaslanýan tebigy ylym bolsa-da, belli tejribeleriň köplenç tejribe dizaýny we tehniki serişdeler ýaly birnäçe faktorlar bilen çäklendirilýändigini görkezýär. Logiki çykaryşsyz diňe tejribe netijelerine daýanmak ylmy barlaglary aňsatlyk bilen ýalňyş ýola alyp gidip biler.

Umumylaşdyrmak: ýerli maglumatlary umumylaşdyrmak we umumylaşdyrmak

Ýaşaýyş hadysalarynyň çylşyrymlylygy ýeke-täk synag netijesiniň köplenç diňe belli bir kontekstdäki ýagdaýy görkezýändigini kesgitleýär. Emma köp ylmy işgärler öýjük liniýasynda, model organizmde ýa-da hatda nusgalaryň ýa-da tejribeleriň toplumynda syn edilen hadysalary tutuş adama ýa-da beýleki görnüşe howlukmaçlyk bilen umumylaşdyrmaga meýilli. Laboratoriýada eşidilýän umumy söz: "Geçen gezek gowy iş etdim, ýöne bu gezek ýetip bilmedim". Bu ýerli maglumatlary umumy nusga hökmünde ulanmagyň iň köp ýaýran mysalydyr. Dürli toparlardan nusgalaryň köp sanly toparlary bilen gaýtalanýan tejribeler geçirilende, bu ýagdaý ýüze çykmaga meýilli. Ylmy işgärler käbir "umumy düzgüni" tapdyk diýip pikir edip bilerler, ýöne hakykatda bu diňe maglumatlaryň üstüne goýlan dürli synag şertleriniň illýuziýasydyr. Bu görnüşli "tehniki ýalan pozitiw" irki gen çip barlaglarynda örän köp duş gelýärdi we häzir ol käwagt bir öýjükli yzygiderlik ýaly ýokary öndürijilikli tehnologiýalarda hem ýüze çykýar.

Seçimli hasabat bermek: diňe garaşylýan maglumatlary hödürlemek

Maglumatlary saýlama görnüşde görkezmek molekulýar biologiýa barlaglarynda iň köp duş gelýän, ýöne şol bir wagtyň özünde howply empirik ýalňyşlyklaryň biridir. Barlagçylar gipotezalara laýyk gelmeýän maglumatlary görmän, diňe "üstünlikli" synag netijelerini habar berýärler, şeýdip logiki taýdan yzygiderli, ýöne ters gözleg gurşawyny döredýärler. Bu, şeýle hem adamlaryň amaly ylmy barlag işlerinde goýberýän iň köp duş gelýän ýalňyşlyklarynyň biridir. Olar synagyň başynda garaşylýan netijeleri öňünden kesgitleýärler we synag tamamlanandan soň, diňe garaşylýan netijeleri kanagatlandyrýan synag netijelerine ünsi jemleýärler we garaşylýan netijeleri "synag ýalňyşlyklary" ýa-da "iş ýalňyşlyklary" hökmünde gönüden-göni aradan aýyrýarlar. Bu saýlama maglumatlary süzgüçden geçirmek diňe nädogry nazary netijelere getirer. Bu proses esasan maksatly däl-de, barlagçylaryň aňyrsyndaky hereketdir, ýöne köplenç has agyr netijelere getirýär. Nobel baýragynyň eýesi Linus Pauling bir wagtlar ýokary dozada C witamininiň rak keselini bejerip biljekdigine ynanýardy we bu garaýşy irki synag maglumatlary arkaly "subut etdi". Emma soňraky giň kliniki synaglar bu netijeleriň durnuksyzdygyny we gaýtalanyp bilinmejekdigini görkezdi. Käbir synaglar hatda C witamininiň adaty bejergä päsgel berip biljekdigini görkezýär. Ýöne şu güne çenli köp sanly öz-özüni habar beriş serişdeleri Nas Bowlingiň asyl synag maglumatlaryna salgylanyp, rak keselini bejermegiň birtaraplaýyn teoriýasyny wagyz edýärler we rak keselinden ejir çekýänleriň adaty bejergisine uly täsir edýärler.

Empirizm ruhuna gaýdyp gelmek we ondan öňe geçmek

Ýaşaýyş ylmynyň esasy – tejribelere esaslanýan tebigy ylymdyr. Tejribeler nazaryýeti tassyklamagyň logiki özeni hökmünde däl-de, nazaryýeti tassyklamagyň guraly hökmünde ulanylmaly. Empirik ýalňyşlyklaryň ýüze çykmagy köplenç gözlegçileriň tejribe maglumatlaryna kör ynanmagyndan we nazaryýeti pikirleniş we usulýet barada ýeterlik oýlanmazlygyndan gelip çykýar.
Teoriýanyň hakykylygyny kesgitlemek üçin ýeke-täk ölçeg tejribedir, ýöne ol nazary pikirlenişiň ornuny tutup bilmez. Ylmy barlaglaryň ösüşi diňe maglumatlaryň toplanmagyna däl, eýsem rasional ýolbaşçylyk we aýdyň logika daýanýar. Molekulýar biologiýanyň çalt ösýän pudagynda, diňe tejribe dizaýnynyň, ulgamlaýyn seljermäniň we tankydy pikirlenişiň berkligini yzygiderli ýokarlandyrmak arkaly biz empirizmiň duzagyna düşmekden gaça durup, hakyky ylmy düşünje tarap hereket edip bileris.